A terra que arde e a auga que se esgota: A urxencia do cambio climático desde o corazón de Dozón

O cambio climático deixou de ser un debate abstracto sobre o futuro ou sobre glaciares distantes; é unha realidade inmediata que chama ás nosas portas e transforma o noso territorio diario. En Galiza, un país con identidade, ecosistema e necesidades propias, e concretamente na comarca do Deza, Dozón converteuse nun claro e doloroso microespello da crise ambiental global. As vagas de calor extremas, a prolongación das secas e a virulencia sen precedentes dos incendios forestais revelan unha vulnerabilidade estrutural que pon en risco non só o noso patrimonio natural, senón a propia supervivencia do noso ecosistema e do noso medio rural.

---

A devastación ecolóxica e a grave crise hídrica: A auga potable como dereito ameazado

A emerxencia que atravesa Dozón cando as lapas percorren a súa xeografía vai moito máis alá da perda de hectáreas de monte e do impacto visual na paisaxe:

• O colapso da rede hidrográfica e a contaminación de pozos: Tralo paso do lume, a terra perde a súa cuberta vexetal protectora. Coas primeiras choivas, a cinza e o solo erosionado son arrastrados directamente cara aos leitos dos ríos e mananciais.
• Máis alá dos puríns: Choiva ácida e contaminación química: A contaminación dos acuíferos en zonas rurais adoita atribuírse en exclusiva aos xurros e puríns da gandería intensiva. Sen embargo, a situación é moito máis complexa e grave. A combustión masiva nos incendios libera enormes cantidades de óxidos de nitróxeno (NOx) á atmosfera que, ao reaccionar coa humidade, xeran choiva ácida. Este fenómeno filtra e contamina acuíferos e pozos profundos que teoricamente estaban protexidos da contaminación por xurros, alterando o pH do solo, liberando metais pesados e volvendo a auga non apta para o consumo humano.
• A urxente xestión pública do abastecemento: Diante do envelenamento dos mananciais e da seca dos pozos veciñais, a administración pública ten a obrigación moral e legal de garantir a subministración de auga potable á poboación rural. Non se pode deixar á veñanza sen un recurso básico mentres se mira para outro lado diante da degradación dos acuíferos.

O círculo vicioso: Incendios e despoboamento no país galego

Non se pode entender o impacto do lume en Dozón sen analizar a grave crise demográfica do interior de Galiza. O despoboamento e o abandono do medio rural retroaliméntanse mutuamente cos incendios forestais:

1. Abandono do agro e eucaliptización: A falta de substitución xeneracional e o cesamento da actividade agrícola e gandeira tradicional provocan que os campos se convirtan en masas forestais sen xestionar, dominadas por monocultivos inflamables.
2. Pérdida da xestión tradicional do monte: Cando a poboación marcha, pérdense os rozas, o pastoreo extensivo e a limpeza dos montes que historicamente actuaban como cortafogos naturais.
3. Efecto expulsión: Unha zona sen auga potable garantida, coa paisaxe destruída e baixo a ameaza constante do lume perde todo atractivo económico e social, o que acelera a saída da mocidade e condena aos concellos do interior á desertificación humana.

Dozón no contexto do Reino de España e Europa: A vaga de mega-incendios

A vaga de incendios que arrasa actualmente diferentes puntos do Reino de España (con dezenas de miles de hectáreas queimadas e emerxencias estatais activadas) xunto aos mega-incendios rexistrados en Francia e o sur de Europa, amosan unha tendencia alarmante. Os incendios xa non son eventos puntuais de estatística forestal; son eventos climáticos de última xeración, caracterizados por unha enorme enerxía, capacidade para xerar os seus propios microclimas (pirocumulonimbos) e unha velocidade de propagación que desborda calquiera operativo tradicional de extinción.

Se a situación xa é crítica no contexto estatal e europeo, no interior galego o risco é aínda máis agudo debido á continuidade do combustible no monte e á orografía.

Estamos preparados? A inacción política e a xestión do PP no rural

A pregunta chave é inevitable: Estamos preparados para o que vén? A resposta curta e honesta é non.

Durante décadas, a política forestal e de desenvolvemento rural do Partido Popular na Xunta de Galiza centrouse nun modelo reactivo e apagalumes, priorizando o gasto en extinción durante os meses de verán en lugar de investir na prevención, na ordenación do territorio e no asentamento de poboación durante todo o ano.

• Falta de política forestal sostible: Permitiuse a proliferación sen control de especies de crecemento rápido e alta inflamabilidade, ao tempo que as medidas de protección arredor das aldeas adoitan chegar tarde ou cargan a responsabilidade nos concellos pequenos e nos veciños sen recursos.
• O abandono estrutural do rural e da auga: Sen servizos públicos de calidade, sen unha rede pública e segura de auga potable para as aldeas e sen un apoio decidido á agricultura sostible, é imposible manter un monte limpo e protexido. A mellor brigada contra os incendios é un país rural vivo, traballando e coidando a súa terra.

Sen un xiro radical nas políticas públicas que aposte pola recuperación da vexetación autóctona, a protección pública dos recursos hídricos e a dignificación da vida no rural, concellos como Dozón continuarán expostos a unha espiral de lume, auga contaminada e despoboamento da que cada vez será máis difícil saír.

O SISTO (DOZÓN): A TERRA ONDE SE SISTERE

Na toponimia galega, os nomes son fósiles que falan de quen fomos. Son pegadas dunha memoria que resiste ao paso dos séculos, gardando significados que a miúdo esquecemos. Porén, algúns destes nomes sofren deturpacións que, lonxe de ser simples erros, borran a súa verdadeira esencia. O caso do Sisto, en Dozón, é paradigmático: unha "X" intrusa (Sixto) teimou en converter un asentamento milenario nunha referencia eclesiástica inexistente.

O nome da terra, non do santo

A ciencia onomástica desmonta o mito con rotundidade: o nome non procede do papa Sixto II nin do mineral xisto. A proba definitiva reside na propia historia da parroquia. Antes de ser San Xoán do Sisto, o templo estivo consagrado a San Vicenzo.

Dato clave: Que o topónimo permanecese inmóbil mentres os patróns mudaban demostra que "O Sisto" xa estaba alí moito antes que a organización parroquial. É a voz da terra falando antes que o altar.

A raíz do asentamento: Sistere

A súa raíz real fúndese co latín sistere (deterse, asentarse, facerse firme). O Sisto fálanos, xa que logo, dun lugar de parada, un punto no camiño onde os viaxeiros decidiron botar raíces e construír un fogar. É a etimoloxía do acougo e da firmeza, unha palabra que describe a xeografía física e humana de Dozón.

Malia que o Nomenclátor Oficial recoñece a forma con "S", a Diocese e certas administracións persisten no erro do "X". Esta castelanización ignora non só a etimoloxía e o rigor histórico, senón tamén a loita veciñal que reclama dignidade para o seu nome.

Onde o sistere se fai dignidade

Exiximos á Igrexa que unifique criterios coa legalidade. Manter "Sixto" é rezarlle a un erro ortográfico e dar as costas á memoria dun pobo que, moito antes de ter patrón, xa tiña nome.

Defender a grafía do Sisto non é unha teima filolóxica; é un exercicio de xustiza histórica. Xa é hora de que o altar respecte o chan que o sostén. Porque antes que o rito e antes que o erro, xa estaba a palabra: a palabra da terra. Respectar a grafía do Sisto é, en definitiva, respectar a propia historia de Dozón.

O ESPELLISMO DO "GANDEIRO GALEGO": CANDO A PROPAGANDA CHOCA COA REALIDADE DE BRUXELAS

A recente peza de comunicación política lanzada polo PP de Galicia, protagonizada entre vacas e banzos, é un exercicio maxistral de comunicación afectiva, pero un exemplo preocupante de incoherencia política. Na escea, prométesenos que o Partido Popular é o único escudo fronte ao Acordo de Mercosur. Porén, cando rascamos a pintura emocional do buzo e o establo, e contrastámola coas recentes declaracións da secretaria xeral do PPdeG, Paula Prado, acusando de "traizón" á oposición, o que queda é un relato que non resiste unha análise mínima da realidade europea.

O primeiro que cómpre cuestionar é a figura do "bombeiro pirómano". O vídeo presenta o acordo con Mercosur como unha ameaza externa, case meteorolóxica, contra a que o PP nos protexe. Esquece mencionar que a Comisión Europea, presidida por Ursula von der Leyen (do Partido Popular Europeo), é a principal impulsora deste tratado. Mentres en Galicia se gravan vídeos apelando ao sentimento rural, en Bruxelas o grupo político do PP traballa para abrir as portas á carne suramericana a cambio de facilitar a exportación de coches e maquinaria pesada. Non se pode ser o escudo e a espada ao mesmo tempo.

En segundo lugar, o vídeo fíao todo ás chamadas "salvagardas". Presentalas como unha solución é, na práctica, unha estafa técnica. Unha salvagarda é un mecanismo burocrático que só se activa cando o dano ao sector xa é "grave e irreparable". Para unha explotación familiar galega, que sobrevive con marxes de beneficio asfixiantes, agardar a que os técnicos de Bruxelas certifiquen que o mercado colapsou non é protección: é unha acta de defunción. As salvagardas non evitan que o prezo da carne caia hoxe; como moito, prometen estudar o problema cando o gandeiro xa botou o peche.

O mesmo ocorre coas "cláusulas espello". Esixir que os produtores de Brasil ou Arxentina cumpran as mesmas esixencias ambientais e de benestar animal que os galegos soa ben nun mitin, pero é unha quimera sen inspectores reais sobre o terreo. Sen controis rigorosos nas fronteiras, a carne de Mercosur seguirá competindo en custos de produción que son imposibles de acadar en Galicia sen destruír o noso modelo social.

Por último, o uso do "espantallo" do ecoloxismo radical ou o ataque a partidos da oposición non é máis ca unha cortina de fume. É a táctica de desviar a atención para que o gandeiro non mire cara a quen realmente asina os tratados nos despachos. O inimigo do rural galego non é unha etiqueta política local; é un modelo de globalización salvaxe que trata o noso alimento como unha simple moeda de cambio.

A gandería galega merece respecto e, sobre todo, verdade. A comunicación política debería servir para explicar por que se sacrifican sectores estratéxicos no altar do libre comercio, e non para construír espellismos que buscan o voto hoxe a costa da ruína do sector mañá. Menos vídeos de deseño e máis firmeza real en Bruxelas: esa sería a única salvagarda en que poderiamos crer.

DOZÓN: UN BALEIRO ECOLÓXICO NO CORAZÓN DA GALIZA

É desolador, aínda que pouco sorprendente, comprobar como o Concello de Dozón segue a ser unha sorte de "illa en branco" no mapa da protección ambiental galega. Mentres os concellos veciños da comarca de Deza e de Tabeirós-Terra de Montes avanzan na consolidación de espazos protexidos, Dozón semella ancorado nunha parálise institucional que ignora o seu maior patrimonio: a terra.

A xestión do goberno local do PP en Dozón non é só pasiva; é ecoloxicamente irresponsable. O feito de carecer de hectáreas incluídas na Rede Natura 2000 non é unha medalla de "liberdade para o desenvolvemento", como algúns queren vender, senón un síntoma de falta de ambición e de visión de futuro.

A desidia como estratexia

O goberno local parece entender a protección do territorio como un estorbo para o urbanismo á carta ou para unha xestión forestal puramente extractiva. Esta falta de figuras de protección implica:

• Perda de financiamento: Ao non formar parte da Rede Natura ou non ter espazos naturais de interese local (ENIL), o concello queda fóra de numerosas axudas europeas e autonómicas destinadas á conservación e ao turismo sostible.

• Desprotección ante o industrialismo: Sen un plan de protección serio, o territorio queda máis exposto á fragmentación e a proxectos que non respectan a biodiversidade autóctona.

• Abandono do patrimonio invisible: Dozón ten brañas, cursos fluviais e carballeiras que merecen un status legal que as poña en valor. Negarlles a protección é condenalas ao esquecemento e á degradación.

É hora de que o PP de Dozón deixe de mirar para outro lado e entenda que conservar non é prohibir, senón asegurar que as vindeiras xeracións teñan un concello vivo e non un ermo de eucaliptos e formigón.

Cara un Dozón verde: propostas de cambio.

Para reverter esta situación, non abonda coa crítica; cómpre unha folla de ruta clara que poña a Dozón no mapa da sostibilidade. Aquí propomos tres eixes de actuación urxentes:

1. Creación de Espazos Naturais de Interese Local (ENIL)

O Concello debe identificar zonas de alto valor ecolóxico (como as ribeiras dos seus ríos ou zonas de monte alto con biodiversidade singular) e solicitar á Xunta a súa declaración como ENIL. Isto permitiría:

• Xestionar o territorio con fondos específicos.

• Crear rutas de sendeirismo homologadas que atraian un turismo respectuoso.

2. Impulso para a ampliación da Rede Natura

Dozón debería liderar unha solicitude técnica para que os seus ecosistemas máis valiosos sexan considerados na próxima revisión da Rede Natura 2000 en Galiza. Isto non só protexe a fauna e flora, senón que outorga unha marca de calidade aos produtos agroalimentarios do concello.

3. Planificación Forestal e Bioeconomía

Substituír a política do "todo vale" por unha ordenación do territorio que:

• Promova as especies autóctonas: Incentivos para que os comuneiros planten frondosas en lugar de especies pirófitas.

• Prevención de incendios activa: Crear faixas de protección reais arredor dos núcleos de poboación, integrando a gandería extensiva como ferramenta de limpeza natural.

A protección do medio ambiente en Dozón non pode seguir sendo unha materia pendente. O goberno local debe decidir se quere ser o motor do cambio ou a parálise que esgota o futuro do rural.

MANIFESTO POLA MEMORIA E O FUTURO DE DOZÓN:

Das Raíces de 1870 á Conciencia de Hoxe

Aos homes e mulleres de Dozón, aos que gardan a memoria e aos que constrúen o mañá:

Hai máis de século e medio, neste mesmo chan, o aire de xaneiro prendeu coa chama da dignidade. Non foron as armas as que fixeron tremer aos poderosos, senón a unión inquebrantable de mil labregas e labregos que entenderon que o abuso dos foros non era un problema individual, senón unha ferida no corazón de todo un pobo.

Hoxe, aquela claridade e contundencia parecen quedar sepultas baixo o peso dun tempo que nos quere illados, mudos e mutilados en valores. Por iso, hoxe proclamamos:

I. Contra a Inopia e o Esquecemento

Non podemos permitir que as novas xeracións medren sen o relato da súa propia forza. A historia de Dozón non é unha lenda morta; é a proba de que o pobo ten voz cando se recoñece nas súas raíces. Rexeitamos a amnesia social que nos fai esquecer que somos fillos dunha resistencia heroica.

II. Fronte ao Capital sen Alma

Denunciamos un sistema que hoxe, igual que onte, busca fragmentarnos. Onde antes había un cacique con nome e apelidos, hoxe hai un capitalismo desalmado que prioriza o interese particular sobre o ben colectivo. Non queremos un Dozón que sexa mercadoría, queremos un Dozón que sexa comunidade.

III. Pola Recuperación do Ben Común

O "nós" debe volver ser a nosa mellor ferramenta. A cooperación non é unha reliquia do pasado, é a única garantía de futuro. Reivindicamos o arraigo, o compromiso e o apego á terra como valores que enriquecen a sociedade e nos protexen de intereses alleos que só buscan o lucro baleiro.

IV. Un Chamamento á Acción

Instamos a cada veciño e veciña a mirar de novo ao seu arredor. A quebrar o guión dos intereses particulares e a recuperar a mirada limpa de quen sabe que a unión fai a forza. Que a sombra de ningún cacique, moderno ou antigo, volva asoballar a nosa vontade.

En Dozón, a 20 de xaneiro. Pola memoria dos mil que se ergueron. Polo futuro dos que virán. 

O DEZA NON É UNHA CLOACA: A VERGONZA QUE NACE EN DOZÓN

Hoxe a rabia é máis espesa que o propio vertido que baixa polas nosos cáuces. Mentres escribo estas liñas, o que debería ser un regato de auga cristalina —esa auga que é a alma do Deza e o orgullo de Dozón— converteuse nunha arteria morta, nunha lingua de lodo branco e artificial que avanza río abaixo cara ao Asneiro e cara ás vilas de Lalín.

Dende aquí, onde a auga aínda debería nacer limpa, asistimos con impotencia a un acto de terrorismo ambiental en estado puro. Porque non lle podemos chamar doutro xeito. Verter substancias químicas, minerais ou industriais ao noso río, aproveitando o silencio da noite ou o illamento do monte, non é un erro: é un crime contra a nosa terra e contra o futuro de todos os que vivimos nela.

O silencio dun río que non cheira, pero que berra

O máis inquietante desta vertedura é que non cheira. Ese branco leitoso, case cirúrxico, parece querer ocultar a súa toxicidade tras unha máscara de limpeza. Pero os que coñecemos o río sabemos que esa brancura é a cor da morte para os peixes, para as algas e para a saúde do ecosistema. O que hoxe vemos en Dozón como unha mancha estética, mañá será un problema de saúde pública en Lalín, afectando á captación da auga que beben os nosos fillos.

Abondo xa de impunidade

Como veciños de Dozón, estamos cansos de que a nosa comarca sexa tratada como unha "zona de sacrificio". Parece que a algúns lles sae máis barato envelenar o río que xestionar correctamente os seus residuos. Pero o que non contan é o prezo que pagamos os demais: o noso patrimonio natural esnaquizado e a seguridade dun recurso tan básico como a auga potábel posta en xaque.

Onde están os sensores de control? Onde está a vixilancia de Augas de Galiza? Como é posible que, en pleno século XXI, unha vertedura desta magnitude poida percorrer quilómetros sen que se activen alarmas automáticas?

Unha chamada á rebelión ambiental

Dende Dozón, non imos quedar de brazos cruzados. Non abonda con lamentarse cando o río xa baixa branco. Esiximos que se identifique con nomes e apelidos á empresa ou ao particular responsable deste atentado. Esiximos que a Xunta e o Concello de Dozón e de Lalín deixen de pasarse a pelota e asuman que a protección do Asneiro comeza aquí, na súa orixe.

Defender o río é defender a nosa casa. Se permitimos que maten o Asneiro en Dozón, estamos permitindo que nos rouben a dignidade como pobo. Queremos ríos vivos, non cloacas industriais. A nosa auga, a nosa terra e a nosa saúde non teñen prezo, e quen crea que pode destruílas e saír impune, vaise atopar con todo un pobo en pé de guerra.

O Deza non se vende, o Deza deféndese.

Repoblar ata 2014-2016, e despois…?

 Para estas datas tan especiais e festivas moitos pontevedreses e pontevedresas, segundo a Deputación de Pontevedra, xa poderíamos degustar un novo servizo tecnolóxico. Este servizo derrógase no tempo por imprevistos técnicos de instalación e retrasos burocráticos co cal haberá que esperar aos primeiros meses do novo ano 2011 para empregalo.

 Durante estes meses estanse a producir charlas informativas en todas as capitais de cada concello para presentar un servizo que se vende a un baixo prezo e con unha alta calidade tecnolóxica segundo os expertos da propia compañía e do organismo público.

 Mirando os pregos (técnicos e económicos) do proxecto adxudicado por parte da Deputación de Pontevedra observase que o prezo fixado de 17 euros (sen I.V.E.) ó mes por 1 mega de velocidade ten data de caducidade. Trátase dun servizo cun prezo perecedoiro. Como moi tarde para o 2016 este prezo xa non está vinculado a axuda co cal o máis seguro é que a empresa fixe outro acorde co mercado. Vamos, que os fondos da UE para este proxecto tan innovador no rural galego pode traducirse a efectos económicos nunha axuda á empresa explotadora das infraestruturas para expandirse na provincia de Pontevedra e un incentivo ós cidadáns para que contraten un servizo cun baixo prezo relativo a curto prazo sen ter garantías de manter ese mesmo prezo anunciado o cabo de seis anos.

 Mentres outras compañías do sector perciben axudas públicas para dotar o servizo ó cidadán e custear a inversión inicial favorecendo un prezo de explotación base final baixo, independentemente da subvención obtida a posteriori, neste caso tamén se concede unha subvención no prezo final pero é temporal. A dedución da subvención non está fixada no prezo base do servizo senón a posteriori e só para catro anos e dous máis prorrogables, se as partes están de acordó. Co cal cando a Deputación de Pontevedra deixe de prestar fondos á empresa, esta fixará o prezo sen a subvención pública.

 Como o inmediato e a curto prazo é o que vende, de seguro que a moitos non lles importará esta situación que agora se produce, pero políticamente falando unha boa xestión pública debe ir máis alá do inmediato e pensar nas xeracións futuras. Ou non..?

 Este artigo tamén o podes atopar no xornal:

 https://www.farodevigo.es/cartas/2010/12/28/repoblar-ata-2014-2016-e-despois/504283.html