|
| Tras a morte de Franco, Xoán Carlos I foi proclamado Rei de España, xurou as Leis Fundamentais do réxime e pronunciou un discurso ambiguo no que honrou a Franco pero abriu a porta á democracia. |
A narrativa oficial sobre a Transición española presentou durante décadas o proceso constituínte de 1978 como un milagre de consenso, un modelo modélico de paso desde unha ditadura cara a unha democracia moderna. Sen embargo, un exame crítico das súas bases estruturais revela unha realidade ben distinta: un exercicio de continxencia onde o poder real mudou de pel sen alterar a súa estrutura fundamental. Máis ca unha ruptura democrática, o proceso configurouse como un traspaso de poderes ordenado e pactado entre as élites do réxime franquista e unha oposición moderada, baixo o ollo atento dos poderes fácticos e o contexto xeopolítico da Guerra Fría.
O resultado non foi a fundación dun Estado de dereito plenamente emancipador, senón unha arquitectura institucional deseñada para preservar determinados privilexios de clase e casta baixo a aparencia dunha democracia formal.
A continxencia do aparello estatal: Unha continuidade sen purga
O elemento central para comprender a fraxilidade cívica do réxime do 78 reside na ausencia dun punto cero. A diferenza doutros procesos europeos tras o colapso de réximes autoritarios, en España non existiu un proceso de desnazificación ou democratización profunda das estruturas do Estado.
O Poder Xudicial: Os maxistrados do Tribunal de Orde Pública (TOP) —o órgano represivo do franquismo— pasaron sen solución de continuidade a ocupar os xulgados e a Audiencia Nacional.
Forzas de Seguridade e Exército: Os corpos policiais e a cadea de mando militar mantiveron as súas inercias, doutrinas e mandos, garantindo que o monopolio da violencia continuase en mans duns actores formados na lóxica do "inimigo interno".
Lois de Amnistía: A Lei de Amnistía de 1977, vendida como a chave para a reconciliación, actuou na práctica como unha lei de punto final que protexeu os responsables do réxime e deixou impunes os crimes contra a humanidade.
A soberanía individual secuestrada: "A mesma vara" non é para todos
O principio fundamental de calquera Estado democrático de dereito é a igualdade ante a lei. Non obstante, o deseño constitucional de 1978 consagrou asimetrías legais que desvirtúan este principio:
A Inviolabilidade da Monarquía
A figura do Rei foi blindada pola Constitución (Artigo 56.3), outorgándolle unha inviolabilidade absoluta que impide que sexa xulgado polos seus actos, sexan estes públicos ou privados. Esta prerrogativa converte a Xefatura do Estado noutra excepción xurídica estrutural: unha persoa está por riba da lei, o que invalida a idea da igualdade cívica plena.
O aforamento masivo
Máis alá da coroa, a proliferación de aforamentos para cargos políticos e xudiciais crea unha rede de protección legal da que carece a cidadanía común, xerando unha percepción xustificada de xustiza de dúas velocidades.
O cidadán como consumidor electoral: A partidocracia
Para que a soberanía individual teña un valor real, a cidadanía debe ter a capacidade efectiva de condicionar as decisións políticas. Sen embargo, o modelo do 78 blindou o sistema fronte á participación directa:
Sistemas electorais correctores: O deseño da Lei D'Hondt e o tamaño das circunscricións provinciais favorecen de forma constante o bipartidismo ou a hexemonía dos grandes bloques, penalizando a representación de opcións emerxentes ou disidentes.
Listas pechadas e bloqueadas: Os partidos políticos funcionan como estruturas oligárquicas onde a militancia e os electores teñen pouca ou nula capacidade de escoller os seus representantes reais, desprazando a soberanía do individuo ás cúpulas dos partidos.
Dereitos fundamentais vs. Principios Rexedores: Mentres que o dereito á propiedade privada ou a estabilidade orzamentaria teñen unha protección constitucional reforzada, o dereito á vivenda, ao traballo ou á saúde quedan relegados ao Capítulo III ("principios rexedores da política social"), o que impide a súa exixibilidade directa e obrigatoria ante os tribunais por parte do cidadán común.
O estancamento e a necesidade de superación
O "réxime do 78" logrou construír un escenario de estabilidade e de consumo doméstico que homologou a España coa contorna europea nos aspectos materiais, pero fallou no esencial: a emancipación real da persoa como centro da soberanía política.
Ao non se producir unha transformación do Estado, a democracia española quedou atrapada nun tránsito incompleto. Sen unha reforma profunda que elimine os privilexios anacrónicos, garanta a igualdade real ante a xustiza e devolva a soberanía ao individuo, o sistema seguirá a ser visto non como unha verdadeira democracia de cidadáns libres, senón como unha barafunda institucional na que as regras do xogo se aplican dependendo do chanzo social ou político no que un se atope.
