Durante máis de dúas décadas, a Revolución Bolivariana transformou profundamente a estrutura social de Venezuela, priorizando a redistribución da riqueza petroleira cara á poboación máis vulnerable e desmantelando os privilexios históricos dos vellos sectores coloniais e oligárquicos. Esas políticas sociais, a democratización do recurso e a reivindicación da soberanía nacional marcaron un fito innegable na loita pola xustiza social na rexión. Con todo, os acontecementos recentes e os acordos no ámbito enerxético abren un debate inevitable sobre como navegar a supervivencia do proceso fronte ao cerco internacional.
A confirmación de novos acordos petroleiros e a consolidación dunha estratexia de xestión de facto —encabezada pola actuación do goberno e respaldada pola cúpula da FANB— xeraron unha vaga de reaccións. Mentres dende o oficialismo e o PSUV se defende como un exercicio de audacia e supervivencia, diversos sectores "contestatarios" apuran o adxectivo de "capitulación".
Cabe preguntarse: estamos ante unha entrega da soberanía ou ante a única saída pragmática para romper un bloqueo afogador?
A necesidade estratéxica: Romper o cerco para soster o social
Desde a perspectiva do goberno venezolano e do propio PSUV, a apertura ao investimento e a comercialización enerxética non é unha idea nova nin unha rendición improvisada. A postura de ofrecer participación en materia de hidrocarburos a empresas internacionais —incluídas as estadounidenses— baixo condicións de mutuo beneficio xa fora formulada polo propio Nicolás Maduro como unha vía de coexistencia pragmática.
Posición do PSUV: O recente comunicado do partido reafirma o seu respaldo ás medidas de recuperación produtiva co obxectivo de "superar o impacto de máis dunha década de sancións económicas, medidas coercitivas unilaterais e inxustos bloqueos", priorizando a obtención de recursos para recuperar servizos públicos, salarios e atención social tras anos de asfixia financeira e emerxencias nacionais.
Sen ingresos reais por hidrocarburos, resulta imposible manter o piso de protección social que definiu ao proceso bolivariano. Dende esta óptica, o acordo non é un fin ideolóxico, senón un instrumento de resistencia e reconstrución nacional.
A trampa dos "contestatarios": Comprar o relato do inimigo
Resulta paradoxal observar como certos sectores da esquerda crítica ou "contestataria", ao avaliar este xiro pragmático, rematan por mercar punto por punto o marco de análise elaborado por Washington e polos seus voceiros. Ao repetir acriticamente que Venezuela "se rendeu" ou "regalou o seu petróleo", estes sectores adoptan o relato de triunfo de Donald Trump e da dereita internacional.
Esta actitude pon de manifesto dúas graves lagoas de análise:
- Falta de conciencia crítica: Asúmense como certas as narrativas triunfalistas do adversario sen analizar a marxe de manobra real dun Estado cercado financeiramente.
- Purismo teoricista fronte á realidade: Discutir a pureza doutrinal dende a comodidade académica ou militante resulta sinxelo; xestionar un Estado sen acceso aos mercados internacionais para dar de comer a un pobo é unha tarefa radicalmente distinta.
Ao dar por boa a propaganda do inimigo, a crítica "contestataria" deixa de servir como contrapeso construtivo e pasa a actuar, aínda que sexa de xeito involuntario, como un altavoz máis do cerco psicolóxico contra o país.
Tensión entre principios e Realpolitik
Máis alá do debate narrativo, a situación actual expón unha tensión evidente entre os fundamentos orixinais do ideario bolivariano e as esixencias da Realpolitik contemporánea. A soberanía non é un concepto abstracto: exércese cando un país mantén a súa autonomía política, pero tamén cando garante a supervivencia e estabilidade do seu pobo.
O risco deste modelo de estabilización de facto e de acordos pragmáticos radica en que a urxencia económica remate por eclipsar a participación democrática e a lexitimidade das urnas. A liña entre a audacia táctica e o risco de desnaturalización do proceso é estreita, e só a cohesión interna e a vixilancia popular poderán evitar que o pragmatismo devore os obxectivos sociais orixinais.
Entre a resistencia e a xestión do posible
Venezuela atópase nunha encrucillada histórica onde o idealismo chocouse de fronte coas urxencias materiais e a xeopolítica máis cruenta. Axuzgar o momento actual require abandonar os dogmas e entender que a defensa da patria ás veces pasa por decisións amargas pero indispensables para evitar o colapso definitivo.
Antes de sumarse ao coro de quen celebra a "caída" do modelo bolivariano, convén exercitar un pouco de conciencia crítica: entender a diferenza entre vender a soberanía e xestionar o posíbel no medio dunha guerra económica desoladora.
Invalidez xurídica: O pacto baixo coacción segundo o Dereito Internacional
Máis alá do debate político, voces do chavismo orixinal e referentes históricos como Elías Jaua introduciron un argumento xurídico de enorme calado: a nulidade de pleno dereito do acordo firmado por Delcy Rodríguez coas autoridades estadounidenses.
Apelando ao Artigo 52 da Convención de Viena sobre o Dereito dos Tratados (1969), sostense que calquera convenio pactado baixo a ameaza, a presión militar ou a coacción dunha potencia estranxeira carece de calquera validez legal dende a súa orixe:
O vicio do consentimento: En condicións de asimetría estrema, bloqueo e presenzas militares de presión, a vontade do Estado atópase viciada. Polo tanto, este pacto non só carece de lexitimidade democrática interna (ao carecer do aval das urnas e do Parlamento), senón que resulta juridicamente insostible ante o Dereito Internacional Publico e a Carta das Nacións Unidas.
Este argumento deixa unha espada de Damocles sobre as multinacionais e os actores financeiros: calquera goberno futuro lexitimamente constituído en Venezuela terá a cobertura legal internacional para declarar nulo este acordo e recuperar os recursos concedidos baixo coacción.
Na práctica, a Convención de Viena e a nulidade xurídica son ferramentas reservadas para o futuro, válidas para cando o escenario na Casa Branca mude e sexa posíbel renegociar un pacto abusivo. Polo momento, a Caracas non lle queda máis remedio que "nadar e gardar a roupa": ceder no terreo pragmático para gañar tempo e supervivencia, mentres mantén intacta a reserva legal para recuperar a soberanía cando o contexto xeopolítico o permita.
