O fenómeno non é unha anomalía temporal nin un estoupido fortuíto froito do descontento dun día de eleccións. A extrema dereita arraigou con forza no corazón das democracias occidentais, conquistando gobernos en solitario, liderando coalicións e normalizando discursos que facía apenas unha década parecían confinados aos marxes da irrelevancia política. De Roma a Budapest, pasando polas mareas políticas de América Latina e as tensións electorais en Francia e Alemaña, o espectro ultranacionalista e populista reconfigurou o mapa político global. Comprender este ascenso esixe ir máis aló da simplificación do insulto e analizar as fendas estruturais dun sistema que, para moitos cidadáns, deixou de cumprir as súas promesas.
As causas estruturais dunha marea global
O éxito electoral deste movemento non se explica por un único factor, senón pola converxencia de crises sistémicas que erosionaron a confianza nas institucións tradicionais.
- A fenda socioeconómica e a precariedade estrutural: A globalización neoliberal e as sucesivas crises financeiras xeraron unha clase traballadora desamparada. A perda de peso industrial, a precariedade laboral crónica e a imposibilidade de acceder a unha vivenda digna alimentaron un sentimento de abandono profundo. Mentres os partidos socialdemócratas tradicionais asumían a ortodoxia económica dos mercados, a ultradereita soubo ocupar ese espazo baleiro erixíndose como a suposta voz dos "perdentores da globalización", canalizando a rabia lexítima cara a chivos expiatorios.
- A crise da representación e a tecnocracia: A política institucional converteuse nun exercicio tecnocrático desacoplado da realidade cotiá. A sensación de que o voto non cambia nada, unida a casos endémicos de corrupción nas elites tradicionais, abriu a porta a discursos antisistema. A ultradereita presenta unha falsa dicotomía atractiva: o "pobo puro" enfrontado a unha "elite corrupta", instrumentalizando o descontento democrático en beneficio propio.
- A inseguridade cultural e a perda de referentes identitarios: As rápidas transformacións demográficas, a dixitalización acelerada e a interconectividade global xerararon en amplas capas da poboación un medo latente á perda da identidade local e nacional. O discurso ultradereitista capitaliza este temor mesturando a inmigración masiva coa delincuencia e a perda de valores tradicionais, ofrecendo un relato nostálxico dun pasado ordeado que nunca existiu de forma idílica.
- A revolta algorítmica e a polarización dixital: As redes sociais e os seus algoritmos, deseñados para premiar a indignación e a polarización, revolucionaron a comunicación política. Os bulos, a islamofobia e o simplismo discursivo atopan nestas plataformas un caldo de cultivo perfecto para erosionar o debate racional e impoñer marcos mentais baseados na urxencia emocional e no medo.
O erro dogmático: A mirada curta da esquerda tradicional
Dentro do propio espectro progresista e alternativo, abundan os sectores —ancorados nun comunismo tradicional e nun internacionalismo dogmático— que repiten con frecuencia o mantra de que o resto da esquerda non sabe como frear a ultradereita e que só a súa ortodoxia posúe a receita máxica. Porén, a realidade dos barrios e das urnas demostra o contrario: mentres se consomen enerxías en debates estériles de salón e en repartir carnés de pureza ideolóxica, a extrema dereita conecta con éxito coa rabia material da xente a pie de rúa.
O problema estrutural radica en que moitas veces unha parte da esquerda instalouse nunha torre de marfil, máis ocupada en recitar consignas abstractas que en ofrecer respostas prácticas á precariedade, á vivenda ou á inseguridade cotiá que empurran a clase traballadora aos brazos do populismo reaccionario. Se non se abandona o paternalismo, se non se deixa de mirar por riba do ombreiro a quen vota desesperado e se non se baixa de verdade ao barro dos problemas cotiáns, non hai bandeira internacionalista nin dogma do pasado que poida conter esta deriva.
Como mudar o escenario: A resposta democrática
Combatir esta deriva autoritaria require abandonar tanto a arrogancia moral das elites progresistas como os dogmatismos inútiles. Cómpre unha revisión profunda das políticas públicas e da estratexia política baseada nos seguintes eixes:
- Recuperar a centralidade social e económica: O antídoto máis eficaz contra a extrema dereita é a seguridade material. É imperativo articular políticas valentes de redistribución da riqueza, control dos prezos da vivenda, fortalecemento dos servizos públicos (sanidade e educación) e creación de emprego estable e con dereitos. Un cidadán que sente que o Estado o protexe é menos vulnerable aos cantos de serea do odio.
- Transformar o relato migratorio e de integración: A esquerda e os demócratas non poden ceder este terreo defensivo. Cómpre desmontar con datos e argumentos a demagoxia migratoria, visibilizando a achega económica e social da inmigración, ao tempo que se esixen políticas de integración real, ordes claras e vías legais e seguras que eviten a saturación e a percepción de descontrol nas fronteiras.
- Renovar a democracia e a participación cidadá: As institucións deben achegarse á cidadanía. Isto implica reformar os mecanismos de transparencia, fomentar a democracia participativa e combater con firmeza a corrupción. A cidadanía precisa recuperar o control sobre as decisións políticas que afectan a súa vida diaria para deixar de ver o sistema como un enemigo alleo.
- Reconstruír o espazo público e combater a desinformación: O debate democrático non pode sostívose sobre a mentira sistemática. É necesario regular con firmeza os modelos de negocio das grandes plataformas tecnolóxicas para frear a viralización do odio e investir masivamente en educación mediática e pensamento crítico desde as aulas.
A ultradereita medra alí onde a democracia fraquea e deixa de dar respostas ás necesidades materiais e existenciais das persoas. Mudar este escenario esixe recuperar a política como ferramenta de transformación social, demostrando que a liberdade, a xustiza e a solidariedade son os únicos piares capaces de construír sociedades resilientes fronte aos fantasmas do odio e a exclusión.
